Dorje Shugden – zuiver op de graad of wraakzuchtige geest?

Shugden (1)

Wie vorig jaar aanwezig was tijdens het bezoek van de Dalai Lama aan de Rotterdamse Ahoy kon er niet omheen: een groep van driehonderd, hoofdzakelijk westerse, demonstranten scandeerden anti-Dalai Lama slogans. Ze noemden zichzelf de International Shugden Community (ISC) en eisten dat de Tibetaanse leider stopt met liegen. Een van de activisten beschuldigde hem van schending van de mensenrechten en religieuze discriminatie. Om zijn standpunten kracht bij te zetten schuifde hij me nog enkele borchures toe met ronkende titels als ‘De ergste hedendaagse dictator’ en ‘De valse dalai lama’. De spil van deze controverse draait rond Dorje Shugden of Dolgyal, een dharma-beschermer binnen de gelugpa-traditie van het Tibetaans boeddhisme.

Ontstaansmythe

Aanhangers beschouwen Shugden als een verlichte boeddha en voorvechter van de ‘pure’ leer die teruggaat op grondlegger Tsongkhapa (1357 – 1419). Tegenstanders, waaronder de Dalai Lama, beschouwen hem als een wereldlijke en wraakzuchtige geest, schadelijk voor het welzijn van Tibet en Zijne Heiligheid. Om de huidige problematiek beter te begrijpen keren we terug naar het Tibet van de 17de eeuw en de manifestatie van Shugden. Na jaren van burgeroorlog en religieuze strijd slaagde de Vijfde Dalai Lama er – dankzij Mongoolse steun – in om het land zowel wereldlijk als geestelijk te regeren. Met hem werd de gelug, een van de vier boeddhistische stromingen (nyingma, sakya, kagyu en gelug, nvdr.) in Tibet, de dominante school.

De machtspositie van de Grote Vijfde zorgde eveneens voor interne spanningen binnen het gelup-establisment. Sommige fracties streefden naar een zuivere beoefening van de leer, zonder inmening van andere scholen, soms met een ware beeldenstorm als gevolg. De Dalai Lama als leider van alle Tibetanen – en dus pragmatischer – voerde ook rituelen van andere tradities uit. Tulku Dragpa Gyaltsen, een belangrijk lama met veel aanzien die naast de titel van vijfde Dalai Lama greep, fungeerde hier als belangrijkste antagonist. De rivaliteit tussen beide entourages leidde naar verluid tot de vroegtijdige dood van Dragpa Gyaltsen. Vermoord door aanhangers van de Dalai Lama of zelfmoord? Hoe dan ook, zijn gewelddadig overlijden triggerde de verschijning van Dorje Shugden als een beschermheilige van de orginele gelugpa.

Shugden (3)

Fundamentalisme

Een beschermheilige die zonder verpinken over lijken gaat, zo leert de geschiedenis ons. Intimidatie, geweld en zelfs moord achtervolgen de sekte rond Dorje Shugden doorheen de eeuwen na zijn manifestatie. Tijdens en na het leven van de Dertiende Dalai lama (1876 – 1933) flakkerde het interreligieuze conflict opnieuw op. De politieke motieven waren dan ook niet veraf: een sterke en oecumenische Dalai Lama aan het roer bedreigde – opnieuw – de status-quo op het dak van de wereld. Zijn pogingen tot maatschappelijke hervorming en modernisering vormden een bedreiging voor de bestaande gelugpa-heerschappij. Een tegenbeweging onder leiding van de invloedrijke lama Pabongka zette Shugden niet alleen terug op de kaart, maar gaf de – tot dan toe – lagere godheid een ereplaats binnen het boeddhistisch pantheon. Shugden werd gepromoveerd tot de beschermer van de gelugpa, met gewelddadige krachten ter beschikking. De charismatische Pabongka kon rekenen op een grote aanhang en onderrichtte een hele generatie volgelingen, waaronder voormalige leerkrachten van de huidige Dalai Lama.

Shugden manifesteerde en ontwikkelde zich vierhonderd jaar geleden. In zijn biografie beschreef de Grote Vijfde reeds de schadelijke effecten van de geest. Shugden staat gelijk aan sektarisme. In bepaalde Tibetaanse regio’s hebben zijn aanhangers zelf afbeeldingen van godheden zoals Guru Rinpoche, die een belangrijke plaats inneemt binnen de nyingma, verbrand,” verklaarde de Dalai Lama tijdens de persconferentie in Shiphol vorig jaar. “Ik promoot harmonie tussen alle geloofstradities. We moeten nu eenmaal samenleven. Als boeddhist neem je toevlucht tot de drie Juwelen (de Boeddha, de Dharma-leer en de Sangha of geloofsgemeenschap, nvdr.) en niet tot gewone geesten of godheden. Dat is gewoon verkeerd. De Boeddha leerde ons dit en verplichtte niemand om zich te bekeren.”

Verbod

Het voorheen intern conflict bereikte de buitenwereld na de vlucht van Zijne Heiligheid in ballingschap. Onder invloed van zijn leermeesters reciteerde ook de jonge Dalai lama gebeden voor de godheid: “In mijn eigen onwetenheid vereerde ik Shugden tussen 1951 en 1970. Ik kende de ernst van de situatie noch de relatie tussen Shugden en de Vijfde en Dertiende Dalai Lama niet. Een persoonlijk onderzoek en diepgaande gesprekken met een Shugden (2)twintigtal boeddhistische meesters uit de verschillende scholen bracht klaarheid. Allen, met uitzondering van een lama, erkende het negatieve karakter van de godheid. Het was dan ook mijn verantwoordelijkheid om me hier over uit te spreken. Of mensen daar ook naar luisteren is volledig hun eigen beslissing.”

Halverwege de jaren zeventig maakte de Dalai Lama zijn bezorgdheid voor het eerst openbaar en distantiëerde zich van de cultus. Tot een officieel verbod kwam het niet, hoewel hij iedereen adviseerde zich niet langer met dergelijke praktijken in te laten. Doorheen de jaren werd zijn advies kritischer: wie zich inlaat met Shugden kon niet langer religieus onderricht ontvangen van hem. Uiteraard leidden zijn uitspraken tot de nodige spanningen binnen de Tibetaanse gemeenschap en op sommige plaatsen ging het er heet aan toe. Bepaalde kloosters, winkels en zelf sommige overheidsdiensten van de regering in ballingschap trokken de lijn verder en weigerden de toegang voor Shugden-aanhangers. Olie op het vuur.

Het conflict bereikte in ‘97 een luguber hoogtepunt met de driedubbele moord van enkele vertrouwelingen van de Dalai Lama. De slachtpartij – de monniken werden brutaal om het leven gebracht met minstens vijftien messteken op slechts een steenworp verwijderd van zijn residentie in Dharamsala – was een duidelijk signaal. Harde bewijzen ontbraken en arrestaties bleven uit, maar velen zagen hier de hand van Shugden (of beter gezegd zijn volgelingen) aan het werk.

Vrije meningsuiting

In 1991 exporteerde Geshe Kelsang Gyatso de Shugden-cultus naar onze contreien. Dat deed hij niet zonder succes. Zijn New Kadampa Tradition (NKT) functioneert volledig onafhankelijk van de andere scholen – de gelugpa inclusief – en vereert Shugden als de manifestatie van de bodhisattva van volmaakte wijsheid. De organisatie claimt vele afdelingen in Amerika en Europa, waaronder ook in Brussel en Amsterdam. Kelsang Gyatso, als de ultieme spirituele leider en zijn nieuwe kadampa’s vormen de drijvende kracht achter de ISC en de protesten tegen de Dalai Lama. Dankzij een fanatieke harde kern en de nodige finaniciële middelen (met ook giften uit China) mobiliseert de ISC/NKT zijn demonstranten in het spoor van Zijne Heiligheid. Een ware kruistocht om hem te ‘ontmaskeren’ als leugenaar en bedrieger. De Dalai Lama van zijn kant ligt niet wakker van de beschuldigingen.

shugden
Reuters publiceerde op 21 december 2015 een artikel die de samenwerking tussen de CCP en de Shugden-aanhangers blootlegde. Kort daarop maakte de International Shugden Community bekend haar anti-Dalai Lama activiteiten te staken. Zie: “China co-opts a Buddhist sect in global effort to smear Dalai Lama” – http://www.reuters.com/investigates/specialreport/china-dalailama 

“Een protestgroep ter bescherming voor een geest? Terwijl een geest eigenlijk de mensen moet beschermen. Haha! Nu vinden ze dat ik moet stoppen met liegen. Waarover heb ik gelogen? Breng maar eens een bezoek aan Zuid-India waar er enorme Shugden-kloosters zijn met meer dan duizend monniken. Ik heb niets verboden – die macht heb ik trouwens niet – maar laat je vooral niet leiden door emoties. Het interesseert me niet wat ze over me zeggen, ze hebben vrijheid van meningsuiting. Maar die heb ik ook (lacht). Nu, we moeten mededogen tonen voor hen. De demonstranten begrijpen de echte situatie niet en worden misleid.” 


Bronnen en achtergrondinformatie:

  • The Dalai Lama and the King Demon, Raimondo Bultrini, 2013, Tibet House US
  • The Shukden affair: Origins of a Controversy, Georges Dreyfus, 1999, Williams College
  • Tibetan and Zen Buddhism in Britain, David N. Kay, 2004, RoutledgeCurzon
  • dalailama.com 
  • dalailamaprotesters.info
  • internationalshugdencommunity.com
  • kadampa.org 
  • Tekst en foto’s © Han Vandenabeele – © Tibet.nu. Een versie van dit artikel verscheen eerder in Tibet.nu nummer 15 – december 2015, het magazine van de TSG-NL over Tibet in al zijn facetten.

“Alle religies delen de boodschap van liefde en mededogen”

De Dalai Lama aan het woord over verplichtingen, geweldloosheid en Shugden

DSC_0029Een bezoek van de Dalai Lama gaat nooit onopgemerkt voorbij. Hoewel hij sinds enkele jaren op politiek pensioen is, blijft zijn naam de nodige tumult opwekken. Traditiegetrouw gaat Beijing op zijn achterste poten staan waarop het gastland, helaas, steeds vaker verkondigt dat er geen officiële ontmoeting zal plaatsvinden tussen de overheid en Zijne Heiligheid. Niets nieuws onder de zon tijdens zijn laatste bezoek aan Nederland op 10 en 11 mei 2014. Volgens de Dalai Lama zelf niet meer dan een storm in een glas water: “De ene keer ontmoet ik politici, de andere keer niet. Geen enkel probleem als ze zich willen verstoppen (lacht). Het is de gewone bevolking die me wil ontmoeten. Behalve in Wasington en Brussel hebben mijn bezoeken geen enkele politieke betekenis. De media wil mijn bezoek altijd politiseren. Misschien een manier om hun overheid te bekritiseren.” Een combinatie van de nodige credibiliteit, een beetje geluk, doorzettingsvermogen en wie weet welke goede karma leverde onze redactie een plaatsje op tijdens de persconferentie in Schiphol. Ook voor ons geen alledaagse bezigheid. Daarom een kort relaas.

Wie niet waagt, niet wint. Een alomgekend spreekwoord dat wij maar wat graag wilden testen. “Beste, de afgelopen weken heeft u belangstelling getoond voor het bezoek van de Dalai Lama aan Nederland. Alleen op basis van correcte gegevens wordt uw accreditatie beoordeeld. Een kopie of scan van uw ID en perskaart of een brief van een erkend medium.” Een identiteitskaart, dat hadden we. Een brief van een medium, wel, die schreven we natuurlijk zelf. Twee van de drie moest volstaan om campagnebureau BKB, dat instond voor de mediaverzoeken rond het bezoek, te overtuigen van de noodzaak van onze aanwezigheid. Enkele weken later, twee dagen voor ons vertrek naar Rotterdam, kregen we het verlossende bericht: “… langs deze weg verlenen we u de nodige accredidatie … zaterdag 10 mei om 11.30 uur voor een persconferentie … 11 mei in de Ahoy voor een drietal fotomomenten tijdens de publieke lezing.”

Een zekere euforie was ons niet vreemd. Zijne Heiligheid in levenden lijve zien blijft hoe dan ook een intense gebeurtenis. Ook voor een niet-boeddhist èn zonder zweverig te worden. Ons activisme voegt er uiteraard nog een extra dimensie aan toe. We waren weliswaar niet aan ons proefstuk toe, al varieerden de omstandigheden: van Sportpaleis over Dharamsala tot Europees Parlement. Op de grond zittend omringd door Tibetanen of op een stoeltje tussen het grote publiek, zodra hij de ruimte betreedt, of beter nog ‘aanwezig’ is verandert de atmosfeer. Een zekere gloed overspoelt de aanwezigen en een glimlach verschijnt op ieders gezicht. Nobelprijs voor de Vrede, zeg je? Daar kunnen we inkomen.

EXCELLENT

Het regende pijpenstelen toen we die ochtend de gordijnen van het Grand Hotel Central opentrokken. Na een verkwikkende douche en een licht ontbijt (redelijk zenuwachtig, nvdr.) vertrokken we vanuit Rotterdam richting Nederlandse luchthaven. De ontvangen instructies waren eenvoudig: “Rij de Schiphol Boulevard op en neem vervolgens de eerste links.” Het bordje ‘VIP-center’ leidde ons verder de luchthaven binnen. Deze maal niet het vliegtuig op of verre reis, maar zeker niet minder een avontuur. Ik las de afgeprinte mail nog eens door en controleerde de tijd. De digitale klok sloeg kwart voor elf. Mooi op tijd reden we parking Excellence op, al was het parkeerticketje achteraf net iets minder excellent. ‘Persconferentie’ en ‘Dalai Lama’ raceten door onze gedachten wanneer we de buzzer van de eerste toegangspoort induwden. Een vrouw aan de andere kant van de lijn verifieerde naar ons medium. “Lungta Magazine – geschreven pers en fotografie”. Met deze magische woorden zoemde de poort het slot uit waarna een volgende deur ons toelachte. Na een persoonsidentificatie en een ritje door de scanner werden we goed bevonden. De sfeer was gemoedelijk maar alert, een beetje zoals de hoofdgast van de persconferentie. Vriendelijk werden we richting de lift gewezen, op naar de derde verdieping.

persconferentie

VIERDE MACHT

Daar stonden we dan tussen de pro’s van ondermeer Agence France Press en NRC Handelsblad en sloegen het rondje ‘ons kent ons’ geamuseerd gade. Gewapend met onze – beduidend kleinere – fotocamera en bandopnemer verzamelden we met een twintigtal in de persruimte. De media wordt soms de vierde macht of de waakhond van de samenleving genoemd. Nadat we ons installeerden in het midden van de tweede rij kraamde iemand het volgende uit: “Waar woont ie nou alweer, die Dalai Lama?” Bedenkelijk wierpen we elkaar een blik toe. Iedereen in de ruimte eiste zijn plaats op met of zonder blad voor de mond. Vooral de fotografen lieten zich gelden. Na een korte uiteenzetting over het verloop van de persconferentie was het moment aangebroken. De eerder vernoemde ‘warme gloed’ maakte plaats voor fel geflits en onophoudelijk geklik. Als motten op het licht vlogen de fotografen rond de Dalai Lama, elkaar vertrappelend voor de perfecte foto. Komisch… en best genant.

PLICHT

Om het ijs te breken prees de Dalai Lama allereerst de Hollandse tulpen om vervolgens lands grote godsdienstolerantie in de bloemetjes te zetten. “Waar ik ook ga en wie ik ook ontmoet, haal ik mijn drie verplichtingen aan. Ten eerste denken velen dat de sleutel voor een gelukkig leven bestaat uit materiële rijkdom. Dit is niet correct. Zowel blijheid, tevredenheid en liefde maken deel uit van de oplossing. Vervolgens ben ik een boeddhistische monnik. De verschillende religies en geloofsovertuigingen met elk hun eigen filosofie bezitten hezelfde potentieel voor innerlijke vrede. Allen delen dezelfde boodschap van liefde en mededogen. Het mooiste voorbeeld hiervan is India waar alle grote religies samenleven. Uiteraard zijn er nu en dan problemen, maar dit is eerder kleinschalig. Grote groepen hindoes en moslims wonen er al meer dan duizend jaar naast elkaar. Daarom is doden in de naam van god ongeloofelijk triest en maak ik er een punt van religieuze harmonie te promoten. Tenslotte ben ik ook Tibetaan en ondanks mijn politiek pensioen gaat dit gepaard met een bepaalde verantwoordelijkheid. Wij, Tibetanen, hebben een rijke boeddhistische geschiedenis en achtergrond die we moeten uitdragen naar de wereld. Onze cultuur van geweldloosheid en vrede is de moeite waard om te conserveren.

In zijn kenmerkende stijl wees de Dalai Lama ook de vertegenwoordigde pers terecht en liet het niet na de media op haar verplichtingen te wijzen. “Ook jullie hebben de verantwoordelijkheid om de bevolking op te voeden. Innerlijke waarden zijn zeer belangrijk voor de creatie van gelukkige individuen, families en gemeenschappen. Ongeacht of je gelovig bent of niet. Daarom, beste mensen van de media, probeer ook eens positieve zaken te belichten. Als het grote publiek enkel slecht nieuws krijgt voorgeschoteld, wordt hun wereldbeeld natuurlijk negatief. We mogen ons vertrouwen en optimisme niet verliezen. De mens is in essentie positief, zelfs wetenschappers onderschrijven dit. Jullie kunnen met andere woorden een significante bijdrage leveren aan de harmonie in de wereld. Journalisten zouden een lange neus zoals een olifant moeten hebben om zowel voor als achter zich te ruiken. Zeker in democratische landen bestaat de gelegenheid om de realiteit te kennen en om eerlijk en oprecht bij te dragen tot de samenleving. Aangezien ik hier ben uitgenodigd, wou ik dit toch even kwijt (lacht). Maar nu is het natuurlijk jullie beurt.”

DSC_0051

GEWELDLOOSHEID

Sinds het laatste bezoek van Zijne Heiligheid aan Nederland, nu vijf jaar geleden, is de mensenrechtensituatie in Tibet er niet op vooruit gegaan. De protesten tijdens de aanloop van de Olympische Spelen in Beijing haalden de krantenkoppen – of toch voor even – en ondertussen staken 136 mannen en vrouwen zichzelf in brand als protest tegen de Chinese bezetting.

Door de zeer strakke controle is het gevoel van angst enorm toegenomen. In onze hoofdstad Lhasa vind je op elke hoek van de straat videocamera’s waardoor de bewoners zich als gevangenen voelen. Bekrompen Chinese hardliners beschouwen het Tibetaans boeddhisme als een bron van separatisme. Ik raad iedereen aan om naar Tibet gaan! Het mag misschien aan de dure kant zijn, leen dan wat geld van een vriend (lacht)! Je moet het met je eigen ogen zien en beleven. Er is veel repressie, ook bij andere minderheden. Serieus, kijk naar de zelfverbrandingen. De tijd is aangebroken om op onderzoek te gaan en de oorzaken bloot te leggen. Wij blijven ondertussen het pad van geweldloosheid volgen totdat de Tibetaanse cultuur en het boeddhisme volledig dood zijn. Wat er daarna zal gebeuren, weet niemand. Onze Chinese vrienden zouden zich gelukkig moeten prijzen met onze geweldloze strijd. Ook de golf van zelfverbrandingen: buiten zichzelf doen ze geen anderen pijn.

SHUGDEN

Tegenwoordig kan de Dalai Lama in het Westen geen teaching meer geven of hij wordt opgewacht door aanhangers van Dorje Shugden. Ook tijdens zijn bezoek aan de Rotterdamse Ahoy stond een groep van driehonderd, hoofdzakelijk westerse, demonstranten anti-dalai lama slogans te scanderen. Als deity of godheid beschouwt Dorje Shugden zichzelf als een soort beschermheilige van de gelugpa. Deze dominante strekking binnen het Tibetaans boeddhisme, met de Dalai Lama aan het hoofd, moet volgens Shugden gevrijwaard worden van vreemde invloeden en in zijn pure vorm worden beoefend. Een gedachtengoed dat lijnrecht tegenover de Dalai Lama zijn opvatting van openheid en anti-sektarisme staat. Tot de jaren zeventig vereerde Zijne Heiligheid zelf Shugden, totdat de negatieve gevolgen voor Tibet en zichzelf duidelijk werden. Tot een officieel verbod kwam het niet, hoewel de Dalai Lama iedereen aanraadde zich niet verder met dergelijke praktijken in te laten, wat leidde tot nodige spanningen binnen de Tibetaanse gemeenschap.

Wij zijn boeddhisten en de Boeddha onderrichtte om geen toevlucht te nemen tot gewone deities of spirits. Dat is gewoon verkeerd. Shugden manifesteerde en ontwikkelde zich in de 17de eeuw, tijdens het leven van de Vijfde Dalai Lama. In zijn geschriften beschreef de Grote Vijfde de schadelijke effecten. Shugden vertegenwoordigt sektarisme en in bepaalde Tibetaanse regio’s hebben zijn aanhangers zelf afbeeldingen van godheden binnen andere tradities, zoals Guru Rinpoche, verbrand. In de laatste vier eeuwen heeft Shugden veel controle gehad.”

shugden (2)

Ook ikzelf, in mijn eigen onwetenheid, heb hem tussen 1951 en 1970 aanboden. Ik kende de ernst van de zaak noch de relatie tussen Shugden en de Vijfde en Dertiende Dalai Lama niet. Alles werd me duidelijk na een persoonlijk onderzoek en diepgaande gesprekken met mijn leraars, een twintigtal boeddhistische meesters uit de verschillende strekkingen (gelug, kagyu, sakya en nyingma, nvdr.). Iedereen, behalve een, erkende het negatieve karakter van de godheid. De protestgroep is ontstaan als bescherming voor deze spirit. Terwijl een spirit eigenlijk de mensen moet beschermen. Haha! Nu roepen de demonstranten dat ik moet stoppen met liegen. Waarover ik heb gelogen? Geen idee. Maar het is mijn taak om mijn zorgen te uiten. Of mensen er naar luisteren is volledig hun beslissing. Breng maar eens een bezoek aan Zuid-India waar er enorme Shugden-kloosters zijn met meer dan duizend monniken. Ik heb niets verboden, maar laat je niet leiden door emoties.”

VREDE EN GELUK

Na een handvol vragen van de media maakten de mensen van BKB duidelijk dat het tijd was om af te ronden. Zijn boodschap kunnen delen met anderen, zo benadrukte de Dalai Lama, is zijn belangrijkste missie. “Innerlijke vrede en geluk, daar gaat voor mij om. Ik concentreer me op de boeddhistische boodschap zowel tijdens mijn publieke optredens zoals hier in Rotterdam als in mijn gespreken met andere religieuze figuren. Mijn bezoeken zijn nu apolitiek.” Tijdens zijn afscheid nam de Dalai Lama de tijd om de aanwezigen persoonlijk te bedanken. Ook wij kregen de gelegenheid om Zijne Heiligheid ons respect te betuigen. We overhandigen onze khata’s die we gezegend terugkregen en konden enkele woorden uitwisselen. Een moment om nooit te vergeten. De obligatoire foto zorgde voor het perfecte slot van een inspirerende dag.


Tekst en foto’s © Han Vandenabeele. Dit artikel verscheen eerder in Lungta Magazine, jaargang 2, uitgave 3/maart 2015.

Er is leven na de dood

DE DALAI LAMA ALS INZET VOOR DE TOEKOMST VAN TIBET

DSC_0225 - kopie

De vraag die op menig lippen brandt nu de Dalai Lama een jaartje ouder wordt is prangend: what’s next? Als we de Chinese autoriteiten mogen geloven zou het overlijden van het boegbeeld van de Tibetaanse zaak alle problemen op het dak van de wereld van de baan ruimen. Het respect en aanzien dat Tenzin Gyatso, de 14de Dalai Lama, wereldwijd geniet staat in schril contrast met de mening die China toebedeeld is. Van ‘separatist’ over ‘wolf in monnikspij’ tot zelfs ‘nazi’: China’s standpunt spreekt boekdelen. Als boeddhist aanvaardt Zijne Heiligheid de eindigheid van het huidige leven zonder verpinken, maar erkent hij evenzeer de gevolgen van een toekomstige dood. Zijn opvolging is dan ook een veel besproken onderwerp. Sinds hij uit Tibet vluchtte in maart 1959 staat zijn leven in ballingschap in het teken van vooruitgang en modernisering. Zo democratiseerde de voormalige leider van Tibet zijn regering en deed hij in 2011 – na een traditie van meer dan 370 jaar – afstand van de politieke macht. Zelfs op het vlak van reïncarnatie achtte de Dalai Lama de tijd rijp voor een update van een eeuwenoud systeem.

De erkenning van tulku’s of gereïncarneerde lama’s is een van de belangrijkste karakteristieken van het Tibetaans boeddhisme. In essentie staat een verlicht leraar zijn plaats in het nirvana af en keert vrijwillig terug naar het aardse leven uit mededogen voor het lijden van alle levende wezens. De traditie wil dat de overleden lama aanwijzingen en tips nalaat om zo de weg te wijzen richting zijn opvolger. Aan de hand van voorspellingen, dromen en raadplegingen van orakels begint enkele jaren na zijn dood de zoektocht naar potentiële kandidaten. Fysieke kenmerken, opmerkelijke uitspraken en het vermogen om voorwerpen van de gestorven lama aan te duiden zijn doorslaggevend om een bepaald kind te erkennen. De jongens, vaak niet ouder dan 4 à 5 jaar, worden nadien officieel ingehuldigd, gevolgd door jarenlange studie en meditatie.

Dalai Lama (2)De toewijzing gaat natuurlijk ook gepaard met de nodige rechten en plichten. De nieuwe reïncarnatie erft niet alleen het aanzien en de bezittingen van zijn voorganger, maar krijgt ook de verantwoordelijk over diens volgelingen en de geloofsgemeenschap. Het gebruik, geworteld tot diep in de 13de eeuw, verzekert zo de continuïteit binnen en het gezag van een bepaalde boeddhistische school of klooster. In een diepgelovige samenleving zoals de Tibetaanse is de invloed van de klerikale bovenlaag dan ook niet gering. Deze machtspositie en de – tot voor kort – versmelting van religieuze en wereldlijke macht leidde in het verleden echter ook tot misbruik en nepotisme. Een tulku als stroman bracht ook China op ideeën, zowel vroeger als nu.

De Dalai Lama windt er geen doekjes om: hij alleen heeft het beslissingsrecht over zijn wedergeboorte. Zolang Tibet niet vrij is zal zijn opvolger sowieso buiten China geboren worden want, zo liet hij reeds meermaals weten, de 15de Dalai Lama moet het werk van de vorige verderzetten. Indien de situatie het vereist, bestaat zelfs de mogelijkheid de successielijn stop te zetten. Om meer duidelijkheid te scheppen publiceerde Zijne Heiligheid in september 2011 een verklaring omtrent zijn reïncarnatie.

Reïncarnatie 2.0

Het grootste probleem waarmee de opeenvolgingen te kampen hebben is het ontstaan van een machtsvacuüm van gemiddeld twintig jaar: de tijdsspanne nodig vooraleer een nieuwe dalai lama de volwassen leeftijd bereikt. In het verleden vulde een regent de lacune op, maar die periodes stonden meestal te boek als politiek onstabiel en corrupt. Om dit te vermijden – het zou nefast kunnen zijn voor de huidige Tibetaanse vrijheidsstrijd – bewandelt de Dalai Lama verschillende pistes die afwijken van de traditionele gang van zaken.

In plaats van te wachten tot na zijn dood, sluit Zijne Heiligheid niet uit op voorhand een plaatsvervanger aan te duiden via het proces van emanatie. Dit principe komt er enerzijds op neer dat, dankzij hoge spirituele prestaties, een persoon hetzelfde bewustzijn bereikt als de lama en daardoor, ante mortem, erkend wordt als zijn reïncarnatie. Anderzijds bestaat de mogelijk erin om iemand aan te duiden op basis van een persoonlijke band of aansluiting met het levenswerk van zijn voorganger. Een derde en laatste vorm van emanatie staat een selectie middels zegening en aanstelling toe.

Emanatie kan vergeleken worden met de reflectie of een uitvloeiing van de essentie van een tulku, terwijl reïncarnatie de volgende stap betekent in de kringloop van wedergeboortes. Op deze manier zou een volwassen 15de Dalai Lama verkozen worden tijdens het leven van de huidige, maar ook kunnen delen in zijn credibiliteit en van zijn persoonlijke begeleiding genieten. De praktijk is niet ongewoon en kent zijn precendent bij de erkenning van verschillende boeddhistische geestelijken. Tot op heden werd het principe nooit eerder toegepast binnen de lijn van dalai lama’s door de vermenging van Kerk en Staat. De officiële overdracht van de politieke macht aan Sikyong Lobsang Sangay, de eerste minister van de Tibetaanse regering in ballingschap, effende hiervoor het pad.

Toen Zijne Heiligheid jong was droeg de regent de politieke macht aan hem over. Sinds zijn aankomst in India was het de droom van de Dalai Lama om een seculiere, democratische maatschappij te vormen. Dat gebeurde systematisch: jaar na jaar en decenium na decenium. Nu volg ik hem op als democratisch verkozen leider. Op het vlak van zijn religieuze opvolging zijn er twee mogelijkheden: reïncarnatie of emanation. Uiteraard zal China zijn eigen kandidaat naar voren schuiven. De Panchen Lama is hier het bewijs van (In 1995 erkende de Dalai Lama de nieuwe 11de  Panchen lama zonder medeweten/goedkeuring van ChinDSC_0207a, dat op zijn beurt de aanstelling onwettig verklaarde en een eigen kandidaat naar voren schoof, nvdr.) De Chinese Panchen Lama zit echter meer in Beijing dan in Lhasa en spendeert meer tijd op politieke meetings dan met het lezen van boeddhistische teksten. De Chinese Communistische Partij mag dan anti-religieus zijn, toch heeft ze een enorme interesse in reïncarnatie. Misschien moeten ze maar eens beginnen met de wedergeboorte van Mao en andere revolutionaire leiders te zoeken. De Dalai Lama loopt altijd tien stappen voor op de rest en liet weten binnen 12 jaar een beslissing te nemen”, aldus Lobsang Sangay.

Tulku tombola

Mao bestempelde religie dan wel als een vergif, intussen beseffen de leiders in Beijing dat via godsdienst de harten van de Tibetanen gewonnen worden. Chinese inmenging in het selectieproces van tulku’s is niets nieuws onder de zon en gaat terug tot het keizerrijk van de Mantsjoes (Qing-dynastie 1644 – 1911). Wanneer een Nepalese Gurkha-invasie eind 18de eeuw Tibet bedreigde snelden imperiale troepen te hulp. Als gevolg van deze interventie kreeg de Tibetaanse regering een reeks richtlijnen voorgeschoteld om tekortkomingen binnen het overheidsapparaat weg te werken. Met de introductie van de Gouden Vaas hoopte China haar invloed te laten gelden in de zoektocht naar reïncarnaties. Via deze loterij werd de uitverkorene getrokken uit een gouden vaas met verschillende kandidaten, onder mandaat van de keizer. Hoewel hoofdzakelijk pro forma, bepaalde het gebruik de keuze van ondermeer de 11de en 12de Dalai Lama.

Atheïstisch China ging nog een stap verder en lanceerde ‘State Order No. 5: Managment Measures for the Reincarnation of Living Buddhas in Tibetan Buddhism’. In een ultieme inspanning om de religieuze gemeenschap te controleren heeft Beijing het finale woord bij de identificatie van gereïncarneerde lama’s. Een verwoede poging om loyale (lees: Chinees gezinde) aanhangers in het zadel te hijsen en beslissingen van Dharamsala te ondermijnen. Om State Order No. 5 te legitimeren beroept China zich op de historische traditie van de loterijprocedure.

Wolvin in monnikskledij

Het uiteindelijke besluit oPanchen Lamamtrent zijn reïncarnatie zal vallen wanneer Zijne Heiligheid de leeftijd van ongeveer 90 jaar heeft bereikt. Daarbij zal de hij de verschillende Tibetaans boeddhistische scholen – Kagyü, Nyingma, Sakya en Gelugpa – en de bevolking raadplegen. Dit betekent eveneens een stijlbreuk met het verleden, want het instituut van de dalai lama viel vooralsnog onder het alleenrecht van gelupa of geelkaporde. Hiermee wordt niet alleen komaf gemaakt met het sektarisme binnen het Tibetaans boeddhisme, maar streeft de Dalai Lama evenzeer naar goedkeuring van de volledige geloofsgenootschap.

Jongstleden liet de Tibetaanse leider nog uitschijnen misschien wel terug te keren als vrouw. Het vrouwelijke mededogen zou het ideale tegengewicht bieden voor de morele crisis van ongelijkheid waarmee onze huidige samenleving te kampen heeft. Zijn eigen moeder is hiervan een stichtend voorbeeld. Om de Chinese gedachtengang te volgen komt er mogelijkerwijs dus een wolvin in monnikskleed. Zeker en vast vooruitstrevend, maar met de Panchen Lama in het achterhoofd weet de Dalai Lama als geen ander wat er op het spel staat.


Bronnen

  1. Reïncarnation statement of His Holiness the Dalai Lama, September 24, 2011, http://www.dalailama.com/biography/reincarnation.
  2. Interview met Lobsang Sangay, Dharamsala, 09/08/2012.
  3. New State Regulations on Recognition of Tibetan Reincarnates, International Campaign for Tibet, Briefing paper 2007.09.25 http://savetibet.de/fileadmin/user_upload/content/berichte/Briefing_Papier_Reinkarnationsgesetz.pdf.
  4. Nieuwe dalai lama kan best een vrouw zijn, Trouw, 13/06/2013, http://www.trouw.nl/tr/nl/4496/Buitenland/article/detail/3458071/2013/06/13/Nieuwe-dalai-lama-kan-best-vrouw-zijn.dhtm
  5. Tekst en foto’s © Han Vandenabeele. Een versie van dit artikel verscheen eerder in Tibet.nu – magazine over Tibet in al zijn facetten – nummer 12, juni 2014. Zie http://www.tibet.nu voor meer info.